Van ‘onderwijs in hokjes’ naar Scholen voor het Leven

Inmiddels zijn we het er eigenlijk allemaal wel over eens: we willen onderwijs dat aansluit bij de ontwikkeling van het kind. En dat kinderen zich op allerlei manieren mogen ontwikkelen: emotioneel, cognitief, sociaal, cultureel, lichamelijk. Het staat zelfs in de wet! En toch zitten we met z’n allen vast in een onderwijssysteem waarin alles in hokjes is ingedeeld en dat ons allemaal uitput. Wordt het niet eens tijd dat we het anders gaan doen? Want dat kan écht. Er zijn al tal van mooie voorbeelden van scholen die ‘dansen binnen het systeem’. Het enige wat nu nog nodig is, is lef.

We zijn het zo gewend: onderwijs dat bestaat uit aparte klaslokalen, leerjaren, niveaus (zon, maan, ster; vmbo, havo, vwo), aparte tafeltjes, aparte vakken, lesroosters, lesmethodes, toetsresultaten, cijfers, rapporten en labels (slechtziend, moeilijk lerend, hoogbegaafd, ADHD). We stoppen alles (lesstof, leeromgeving, onderwijskwaliteit) en iedereen (kinderen, leraren) in hokjes. Hokjes die ooit met goede bedoelingen zijn ontstaan, maar die ergens onderweg een doel op zich zijn geworden. De doorstroomtoets afnemen werd een voorwaarde voor bekostiging. ‘Goede resultaten’ werden een voorwaarde voor inspectie én schoolkeuze. De lesmethode volgen werd een voorwaarde voor het team om het jaar af te kunnen ronden.

De hoopvolle boodschap is dat we het samen kunnen veranderen.

Een kwestie van overleven

We praten over ‘passend onderwijs’, maar in de praktijk gebeurt regelmatig het tegenovergestelde: kinderen moeten passend worden gemaakt aan het onderwijs. Voor veel kinderen, jongeren, studenten en hun leraren en schoolteams is het onderwijs daardoor vooral een kwestie van overleven geworden. Die gevolgen worden steeds zichtbaarder: er zijn grote aantallen uitvallers en thuiszitters, mentale problemen van kinderen lopen op, net als de lerarentekorten en ervaren werkdruk.

Maar we kunnen niemand de schuld geven: dit is wat we met elkaar als samenleving hebben laten ontstaan. De hoopvolle boodschap is dan ook dat we het samen kunnen veranderen! Maar dan hebben we daar wel íedereen bij nodig. Het onderwijs alleen kan dit niet veranderen.

De bedoeling van onderwijs

Het goede nieuws is: we blijken het veel meer met elkaar eens te zijn dan we denken, als we het hebben over de bedoeling van onderwijs. Scholen schrijven prachtige beloftes op hun website, die ook nog eens overeenkomen met de wet!

Wat staat er in de wet?

In de Onderwijswet staat letterlijk dat ‘het onderwijs dient te zijn afgestemd op de voortgang in de ontwikkeling van de kinderen’. Dat kun je per definitie niet in jaarklassen doen, of met één vaste lesmethode voor alle kinderen. Er staat ook dat onderwijs ‘in elk geval gericht moet zijn op emotionele en verstandelijke ontwikkeling, op creativiteit, op sociale, culturele en lichamelijke vaardigheden’, en op ‘actief burgerschap en sociale cohesie’. Ook in Unesco-rapporten en in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en het Internationale Verdrag inzake de Rechten van het Kind vinden we dezelfde bedoeling terug. Oftewel: we hebben te scholen voor het leven. Het staat zelfs in de wet!

Starten met anders doen begint met jezelf inlezen.

Maar de inspectie dan?

Een veelgehoorde vraag van mensen die wel anders wíllen, maar zich machteloos voelen. Veel leraren, schoolleiders en bestuurders denken namelijk dat lesmethodes en lesroosters verplicht zijn, dat je verplicht 2x per jaar moet toetsen voor het leerlingvolgsysteem, of 102 cijfers per jaar moet geven in het vo. Maar wat bijna niemand weet: dat is dus niet zo! Starten met anders doen begint dus met jezelf inlezen. Als je weet wat er mogelijk is binnen de kaders van de wet, kun je ineens met hele andere ogen naar onderwijs kijken.

Scholen voor het Leven

Er zijn gelukkig ook steeds meer mooie voorbeelden van scholen en besturen die het al wel anders doen. Die laten zien dat het kán. Ze doen dit allemaal binnen de wettelijke kaders van wat vandaag al mogelijk is, met de huidige kerndoelen als leidraad. Wij noemen ze Scholen voor het Leven, omdat ze het leven centraal zetten: van individu, samenleving en planeet.

Overal in het land zijn inmiddels dergelijke scholen ontstaan, zoals Agora, Buitenwijs, Terra Wijs en Vivere. Het zijn scholen die kinderen mee naar buiten nemen en de stad of de natuur als ‘klaslokaal’ gebruiken. Scholen die jaarklassen en niveaus doorbreken. Scholen die kinderen als geheel bekijken, met al hun talenten en kwaliteiten, en weigeren ze in ‘hoger’ versus ‘lager’ hokjes in te delen. Ze doen het allemaal op hun eigen manier, die bij hen past. Maar ze hebben wel iets gemeen: ze begrijpen dat kinderen en leraren niet in hokjes passen, en richten hun scholen zo in dat ze vóór het leven werken en niet tegen.

Je lijf vertelt je: dit klopt

Volg je ‘gut feeling’

Als je bij deze scholen binnenloopt, voel je gewoon dat het klopt. Misschien door de stralende ogen van de kinderen, door de openheid waarmee leerkrachten werken, iets wat ze zeggen. Misschien krijg je kippenvel, een brok in je keel, tranen van ontroering of vlinders in je buik. Het is niet gek. Je lichaam voelt zich eindelijk weer thuis, veilig. Nog voordat je hoofd weet waarom. Dat is de kracht van het leven, die we door ons leven in hokjes en systemen grotendeels kwijt zijn geraakt. Althans, op bewust niveau. Onbewust leeft die kracht nog altijd in ons. En dat gevoel, die kracht die voelt wat klopt, wat juist is, helpt ons bij scholen voor het leven.

Toch laten we onszelf nog makkelijk terugroepen in onze hokjes. Uit angst. Angst om de enige te zijn die zo denkt, en raar, activistisch of radicaal te worden gevonden. Angst om je baan te verliezen. Of om geen financiering meer te ontvangen. Diep van binnen willen, handelingsruimte voelen én de omstandigheden hebben om het te kunnen, zijn dus niet altijd met elkaar in lijn. Wat er dan nodig is, is een gevoel van ‘we doen het samen’.

Open het gesprek

Als je in je school samen gaat werken, over de grenzen van de hokjes heen, en samen bespreekbaar maakt wat je wéét dat het goede is, zul je merken dat je helemaal niet de enige bent. Dus open het gesprek, in jouw school, in jouw team, met ouders, over wat zij daadwerkelijk belangrijk vinden dat kinderen leren. Het is het gesprek over de bedoeling, en de opbrengst zal je verrassen.

Wat dan volgt, zijn lange processen op zowel micro-, meso- als macro-niveau. We moeten patronen doorbreken, onszelf blijven afvragen: is dit in lijn met onze bedoeling? En stapje voor stapje loslaten wat niet meer dienstbaar is, terwijl we het nieuwe blijven voeden. Als steeds meer scholen dat doen, verschuiven we samen vanzelf de norm. Van onderwijs in hokjes naar scholen voor het leven.

Als je praat over de bedoeling, zal je merken dat je niet de enige bent.

Hulp nodig?

Waar je ook zit in je proces, wij helpen je graag. Of je nu nog aan het ontdekken bent wat er wel en niet kan binnen de wet. Of je het gesprek aan wil gaan met je team of ouders. Of je op zoek bent naar mooie voorbeelden van hoe het ook kan. Of als je op zoek bent naar mensen en manieren die jouw beweging verder brengen. Wij zijn er voor je. Neem vrijblijvend contact met ons op om de mogelijkheden te bespreken.