Scholen voor het leven is niet 'alternatief'. Laten we het normaal maken.

Dit artikel is gebaseerd op de talk die Claire Boonstra op 11 november 2026 gaf bij TEDxRotterdam.

In september 2012 stond ik op de rode stip van TEDxAmsterdamEducation. Met tranen in mijn ogen vertelde ik dat ik afscheid had genomen van mijn leven als civiel ingenieur, zakenvrouw en technologie-ondernemer. In al die rollen had ik dezelfde kloof gezien: tussen wie mensen werkelijk zijn, met al hun talenten en potentieel; wat onze samenleving van hen vraagt en hun biedt; en wat het onderwijs daartussen doet.

In tranen zei ik: “I have to do this”. Ik moet dit doen. Onze scholen vormen onze toekomst, en daar lag mijn roeping. Die talk was het begin van Operation Education, onze non-profitorganisatie die werkt aan de transformatie van ons onderwijssysteem.

Veertien jaar later is die zoektocht urgenter dan ooit. In het tijdperk van AI is juist het smalle, meetbare deel van wat we kinderen leren precies wat machines elke maand beter kunnen. Tegelijk vallen we uit elkaar: gestreste kinderen, uitvallers, leraren die het onderwijs verlaten, een samenleving van competitie en verdeeldheid. Er staat niets minder dan het leven zelf op het spel.

Alles wat we in die veertien jaar hebben geleerd, komt neer op één inzicht: het grootste probleem in het onderwijs is de kloof tussen wat we zeggen dat we willen met onderwijs, en wat we durven te doen.

Het grootste probleem in het onderwijs is de kloof tussen wat we zeggen dat we willen met onderwijs, en wat we durven te doen.

Praten en doen

Er wordt veel gepraat over het veranderen van het onderwijs. Maar veel mensen doén het ook gewoon. Sommigen al meer dan honderd jaar, zoals Montessori, Jenaplan en Dalton. Anderen pas recenter, zoals de Agora-scholen. En we hebben met nog veel meer prachtige voorbeelden gewerkt; zoals Vivere, waar Barbara van den Bosch bij dezelfde TEDxRotterdam over vertelde.”

Al die scholen verschillen enorm, maar ze hebben één ding gemeen: het zijn bloeiende leergemeenschappen die écht scholen voor het leven.

En hoe noemen we ze? ‘Alternatief’, ‘anders’, ‘speciaal’, ‘experimenteel’. Soms zelfs ‘radicaal’. Terwijl ‘normale’ scholen er over de hele wereld hetzelfde uitzien, van Rotterdam tot Riyad en van Rio tot Reykjavik: dezelfde vakken, dezelfde klaslokalen, dezelfde toetsen.

Wat we allemaal willen

Veertien jaar lang hebben we elk team waarmee we werkten dezelfde vraag gesteld: wat is voor jou het doel, of de bedoeling, van onderwijs? We vroegen het aan leraren, ouders, leerlingen, schoolleiders en beleidsmakers, en verzamelden tienduizenden antwoorden.

Daar zit iets diep geruststellends in, want iedereen zegt min of meer hetzelfde: de volledige ontplooiing van ieder mens, samen leren leven, en zorgen voor de wereld die we delen.

Het staat zelfs geschreven. Op de meeste schoolwebsites en in de meeste missies en koersplannen vind je zinnen als ‘Ieder kind komt tot bloei’, ‘Al je talenten ontwikkelen’, ‘Voorbereid zijn op een wereld die steeds verandert’, ‘Verantwoordelijke burgers’ en ‘Je volledige potentieel realiseren’. Prachtige woorden.

Maar als ik teams hun eigen woorden voorlees, hoor ik vaak: ‘Ja, maar dat is idealisme, geen realisme.’ Zelfs op ons eigen ministerie van Onderwijs. Toen we ambtenaren vroegen naar de bedoeling van onderwijs, zeiden ze letterlijk: ‘Daar hebben wij geen mening over. Dat is ideologie, en daar blijven we ver vandaan.’ Het ministerie van Onderwijs heeft dus geen mening over de bedoeling van onderwijs.

Eerlijk gezegd is dat begrijpelijk. Een eeuw geleden voerden we in Nederland een felle strijd over onderwijs: de schoolstrijd. Die leverde ons artikel 23 van de Grondwet op, de vrijheid van onderwijs. Elke ambtenaar kent dat artikel uit z’n hoofd, en niemand wil er gedoe mee.

Onderwijs gaat over drie soorten leven: individueel leven, samen leven en al het leven.

Het staat zelfs in de wet

Toen ontdekten we iets wat ons nog meer verraste: het doel van onderwijs is wel degelijk opgeschreven, in wetten en internationale verdragen.

In 1989 kwam de wereld het VN-Verdrag inzake de Rechten van het Kind overeen. Artikel 29 beschrijft waar het onderwijs op gericht moet zijn, waaronder:

‘de zo volledig mogelijke ontplooiing van de persoonlijkheid, talenten en geestelijke en lichamelijke vermogens van het kind’;
‘de voorbereiding van het kind op een verantwoord leven in een vrije samenleving’;
‘het bijbrengen van eerbied voor de natuurlijke omgeving’.

Het individu, de samenleving en het geheel. Bijna elk land ter wereld heeft dit verdrag ondertekend.

En in onze eigen onderwijswetten staat min of meer hetzelfde. Neem artikel 8 van de Wet op het primair onderwijs. Het onderwijs moet zo zijn ingericht ‘dat de leerlingen een ononderbroken ontwikkelingsproces kunnen doorlopen’. En het ‘richt zich in elk geval op de emotionele en de verstandelijke ontwikkeling, en op het ontwikkelen van creativiteit, op het verwerven van noodzakelijke kennis en van sociale, culturele en lichamelijke vaardigheden’. In elk geval!
Bovendien ‘bevordert [het onderwijs] actief burgerschap en sociale cohesie op doelgerichte en samenhangende wijze’. Vergelijkbare bepalingen staan in de Wet voortgezet onderwijs, de Wet educatie en beroepsonderwijs en de Wet op de expertisecentra.

Emotionele ontwikkeling, creativiteit, sociale en culturele vaardigheden: het staat er gewoon, in de wet. Maar waar elke ambtenaar artikel 23 uit z’n hoofd kent, weet bijna niemand dat deze artikelen bestaan.

De mensen, de teams en de wet vertellen dus allemaal hetzelfde verhaal. Bij Operation Education noemen we dat Scholen voor het leven. Want onderwijs gaat over drie soorten leven: individueel leven, samen leven en al het leven.

'Dat is geen echte school'

Als ik schoolteams hun eigen mooie woorden heb teruggegeven, laat ik ze een school zien die die woorden doorleeft en voorleeft. Meestal zijn er dan twee reacties. De meesten zeggen: ‘Ja! Maar hoe dan? Het is zo moeilijk.’ Anderen reageren alsof ze door een wesp gestoken zijn: ‘Nee. Nooit! Dat is geen echte school!’

Daarom een waargebeurd verhaal over een jongen van twaalf. Op zijn vorige school moest hij zichzelf elke dag naar binnen slepen. Sinds dit schooljaar zit hij op een van die scholen voor het leven. Binnen een paar dagen ging zijn lichtje weer aan. ‘Mam, pap, ik mag hier zóveel leren,’ zei hij. ‘Ik weet gewoon niet waar ik moet beginnen.’

Binnen een paar weken had hij zichzelf, zonder dat zijn ouders het wisten, laten selecteren voor een programma bij een topvoetbalclub. De sollicitatie schreef hij zelf, zonder spelfouten natuurlijk. Het gesprek voerde hij helemaal alleen, tegenover een hele tafel vol managers van de club. Met zijn klasgenoten organiseert hij nu een onderzoeksreis naar het buitenland, met alles wat daarbij hoort: het budget, de sponsors, brieven in een vreemde taal. Op zijn twaalfde, op een door de overheid bekostigde school.

Hij lacht om al het huiswerk dat zijn oudere zus krijgt op haar ‘gewone’ school. Zelf heeft hij ‘geen huiswerk’. Toch werkt hij elke avond tot laat door met zijn klasgenoten, aan projecten die ze zelf hebben gekozen.

En dit noemen we geen echte school?

De echte vraag is: waarom durven we niet te doen wat we onze kinderen eigenlijk beloven?

Wat meet een toets eigenlijk?

Waarom durven we het niet?

Omdat we allemaal diep geconditioneerd zijn, door twee dingen: het plaatje en de meetlat.

Het eerste is het plaatje. Denk maar eens aan ‘school’. Je ziet een gebouw met klaslokalen, kinderen ingedeeld naar geboortejaar, vakken in hokjes en het bureau van de leraar vooraan in de klas. Er is een prachtige film over een school in een van de armste regio’s van Mexico. Hij heet, uitgerekend, Radical (2023). De leraar, Sergio, schuift het bureau uit zijn klaslokaal. De schoolleider loopt langs en vraagt waarom. Sergio stelt een wedervraag: is het wettelijk verplicht om een bureau voorin te hebben? De schoolleider denkt even na. ‘Nee,’ zegt hij. ‘Maar zet het terug.’

Zo zijn wij allemaal, overal ter wereld. Vraag waarom we lessen van vijftig minuten hebben, klassen ingedeeld naar geboortejaar en cijfers van 1 tot 10, en het antwoord is meestal: ‘Gewoon. Dat is nou eenmaal zo.’ De echte reden is dat het makkelijk te organiseren is: goedkoop, overzichtelijk, controleerbaar. Maar kun je het leven controleren? En het leren voor het leven?

Het tweede is de meetlat. Hoe bepalen we of een kind, een school of een land het goed heeft gedaan? Met toetsscores en ranglijsten: hoe hoger, hoe beter. Maar wat meten die toetsen eigenlijk? Vooral taal en rekenen, en dan alleen de onderdelen die je goed of fout kunt rekenen en die je over duizenden kinderen kunt vergelijken. Niet omdat dat het belangrijkst is, maar omdat dat het makkelijkst te meten is.

En waar we op meten, daar sturen we op. Een score bepaalt welke deuren opengaan voor een kind, of een school ‘goed’ of ‘zwak’ is, en welke plek een land inneemt op de wereldranglijst. Zo sturen we, zonder het te willen, weg van nieuwsgierigheid, creativiteit, empathie, moed en zorg voor elkaar en voor de planeet. Die zijn moeilijk in een getal te vangen, dus laten we ze weg.

Wie buiten dat ‘normaal’ stapt, krijgt gedoe: vragen van ouders, van de inspectie, van de eigen collega’s. En het onderwijs heeft al genoeg gedoe. Dus blijven we doen wat we altijd al deden.

Wie is hier eigenlijk radicaal?

Maar wie is hier nu eigenlijk radicaal? Waar hebben we ook alweer opgeschreven dat het doel van onderwijs is om kinderen cijfers te geven en ze te rangschikken van hoog naar laag? Nergens. Niet in onze wetten, en niet in onze schoolvisies.

Doen wat we nooit hebben afgesproken, dát is radicaal. Doen wat we wél hebben afgesproken, zou normaal moeten zijn.

We dragen allemaal een verantwoordelijkheid: als ouders, werkgevers, onderwijsmensen, leiders en ambtenaren.

Laten we het normaal maken

In ons hart willen we allemaal scholen voor het leven, en het staat zelfs in onze wetten. Dus moeten we onszelf zien te deconditioneren: van het beeld van een ‘normale’ school, en van ons idee van een ‘goede’ school. En we moeten weer leren vertrouwen op wat we zien, horen en voelen als we een school binnenlopen. Kippenvel en plezier zijn ook data. We ‘weten’ niet alleen met ons hoofd, maar ook met ons hart en met ons hele lijf. Dat kunnen wij als mensen, maar computers niet.

We dragen hierin allemaal een verantwoordelijkheid: als ouders, werkgevers, onderwijsmensen, leiders en ambtenaren. En samen hebben we meer invloed dan we denken.

De eerste stap is simpel: word je bewust van hoe we over onderwijs praten. Thuis, op school, bij het koffieapparaat, in de bestuurskamer. Hebben we het over de cijfers, of over hoe we leren voor het leven?

De tweede stap: durf te handelen vanuit die bedoeling. Spreek je uit, doorbreek de gewoonte, smeed coalities met anderen. Leiden doe je door het goede voorbeeld te geven.

Ja, dat kan wat gedoe opleveren. Maar het is góed gedoe: voor onze kinderen, voor onze samenleving en voor al het leven.

Wij moeten dit doen. En samen kunnen we het.

Scholen voor het leven is niet ‘alternatief’. Laten we het normaal maken.

En nu?

Na mijn talk kreeg ik van de dagvoorzitter nog een vraag: Wat is voor jou de volgende stap? En wat heb je daar voor nodig?

Ik heb toen (ongeveer) het volgende gezegd (want dat antwoord had ik niet voorbereid/ gescript):

Met Operation Education willen we de ‘scholen voor het leven’, die laten zien hoe je de bedoeling in de praktijk kunt brengen, duurzaam met elkaar verbinden – ze opereren nog vaak op eilandjes en zijn daardoor vaak kwetsbaar.
Wij willen ervoor zorgen:

Dat er veel uitwisseling tussen deze voorbeeldscholen komt zodat ze elkaar verder kunnen versterken en ze samen een sterk front kunnen vormen zodat de beweging richting Scholen voor het Leven steeds sterker wordt;
Dat de ‘hoe dan wel’ en ‘hoe kom je van hier naar daar’ lessen van deze scholen worden gevangen en overdraagbaar worden gemaakt, zodat andere scholen van ze kunnen leren;
Dat er een duurzame en langdurige verbinding komt tussen deze scholen en overheid en politiek. De scholen kunnen bijvoorbeeld laten zien hoe je de bedoeling en de gehele leerling goed in beeld kunt brengen; naast of in plaats van het bestaande toetssysteem. Ambtenaren en politici zitten er vaak maar relatief kort en zijn niet altijd doordrongen van hoe het zit; er is een lange termijn voorziening nodig om hen mee te kunnen nemen. Om ook de benodigde systemen en randvoorwaarden (oa de wijze van toetsing, toezicht, sturing en bekostiging) in lijn te brengen met de bedoeling zal er in onze ogen nauw samengewerkt moeten worden.

Wat is hier voor nodig?

Financiering. Inhoud en de juiste mensen zijn al aanwezig, maar het moet georganiseerd worden en dit alles moet ook bekostigd kunnen worden. Dus als er mensen in de zaal zitten (en die dit artikel lezen) die hier mee kunnen helpen: graag als jullie contact met ons op willen nemen!

Neem contact met ons op

Heb je naar aanleiding van dit artikel vragen? Opmerkingen? Wil je samenwerken? Of ben je benieuwd naar wat we als Operation Education allemaal doen? Neem dan vrijblijvend contact met ons op, we helpen je graag verder! Of neem eens een kijkje op ons Online Platform. Daar vind je allerlei achtergrondartikelen, Onderwijsvragen én gelijkgestemden. Het is gratis.