Van ‘uitputting’ naar ‘scholen voor het leven’

Al 14 jaar lang doen we bij Operation Education onderzoek naar onderwijs en het leven. Gaandeweg hebben we verschillende modellen gevonden die ons helpen te begrijpen wat we diep van binnen al weten. Ook dit model is er zo eentje. Van ‘degeneratief’, voorbij duurzaamheid, naar ‘regeneratief’. Of hoe wij het liever zeggen: van ‘uitputting’ naar ‘scholen voor het leven’. In deze blog lichten we de begrippen verder toe.

De begrippen zijn gemakkelijk met elkaar te verwarren. Toch zijn ze wezenlijk verschillend! Deze afbeelding maakt het verschil duidelijk:

Degeneratie: uitputten

Wat je aan de linkerkant ziet, is ‘extractie’: uitputting van onze bodem, van grondstoffen en het verlies aan biodiversiteit. En uitputting van onszelf, zowel mentaal als fysiek. Zowel micro (onvoldoende rust hebben, stress, ongezonde voeding, stilzitten) als op meta-niveau (individualisering van de samenleving, afbrokkelende zorgstructuur met toenemende werkstress, economische onzekerheid en onrust in gezinnen).

We zijn het er allemaal waarschijnlijk over eens dat we aan die manier van doen en denken niet meer willen bijdragen, maar het is zo vervlochten met onze geschiedenis en samenleving, dat het zelfs in onze taal zit: als we het in organisaties hebben over de afdeling die over de mensen die er werken gaat, dan heet die afdeling ‘human resources’. We zijn echter geen ‘economische assets’, we zijn mensen die waardevol zijn: human potential. Wanneer we economische met menselijke begrippen verwarren, heeft dat een ‘degeneratief’ (uitputtend) effect op mensen en op alle andere natuur. Taal doet er toe.

Degeneratie in het onderwijs

Niet alleen in commerciële bedrijven, ook in het onderwijs kijken we naar kinderen en onderwijsprofessionals via dit ‘markt-mechanistische’ denken: meetbaar, volgbaar, vergelijkbaar, controleerbaar, te toetsen, af te rekenen, te sorteren, in te delen, te optimaliseren. Best logisch dat het effect dan is dat zowel leraren als kinderen stress ervaren, burn-out en overprikkeld raken. Ze leren dat ze met elkaar in competitie zijn, moeten ‘stilzitten en luisteren’ – naar een leraar of naar de inspectie – en moeten functioneren tegen hun biologische behoeftes, bioritme en hun eigen interesses in.

Bij Operation Education zijn we ervan overtuigd dat niemand in het onderwijs hieraan wil bijdragen. Toch is het wat we dagelijks doen.

Duurzaamheid gaat over de dingen behouden zoals ze zijn: sustain-able.

Duurzaamheid: blijven waar je bent

We zijn ons als maatschappij al langer bewust van de schade die we aanrichten aan de omgeving met onze overmatige consumptie en belastende manier van leven. Om dat op te lossen zijn we op zoek gegaan naar meer ‘duurzame’ manieren: een meer groene omgeving, natuurlijke producten gebruiken, elektrische auto’s, recyclen.
Vertaald naar de kinderen en het onderwijs, zochten we naar manieren om stress weg te nemen. Zo zijn we de ontwikkeling van ieder kind op zich gaan volgen, differentiëren binnen de methode, verschillende manieren van leren gaan faciliteren en meer buiten gaan spelen. Dit bleek de cognitieve ontwikkeling te stimuleren, waardoor de Cito-scores omhooggingen. Maar is dat het eindresultaat dat we willen? Hogere Cito-scores?

In het kort: duurzaamheid gaat over de dingen ‘repareren’ en op zo’n manier doen dat ze minder schade toebrengen. Zorgen dat het oude beter te doen is en langer vol te houden is. De wereld en elkaar iets minder kapotmaken. In de afbeelding zie je het ook staan: ‘Adding no additional harm’.

Sustainable Development Goals

In het midden van de afbeelding zie je de SDG’s, de Sustainable Development Goals. Deze gaan over het oplossen van de vraagstukken die de degeneratieve manier van leven ons gebracht heeft. Ze formuleren doelen als ‘geld geven aan armen’, zodat er geen armoede meer is, en zorgen dat niemand meer met honger hoeft te slapen. Ze zijn een mooi streven ten opzichte van de huidige situatie, maar de manier waarop ze opgelost zouden moeten worden, gaat nog uit van het oude denken, namelijk:

De rijken moeten wat meer afdragen voor de armen – in plaats van dat we überhaupt alles eerlijker zouden moeten willen delen. En ‘zorgen dat iedereen een volle buik heeft’, desnoods met fabrieksmatig geproduceerde ‘voedingsstoffen’, zou niet het streven moeten zijn. Zouden vitale voeding vol voedingsstoffen en voeding zonder chemicaliën niet de norm moeten zijn voor iedereen? We hebben te sturen op dat wat het geheel gezond maakt en logisch is, anders blijft het bij pleisters plakken. Iemand die hier regeneratieve alternatieven voor heeft bedacht, is Katie Janssen. Zij ontwikkelde de ‘Realise Potential Goals’.

Bij regeneratie doen we dingen sámen, in lijn mét de natuur.

Duurzaam vs. regeneratief

‘Duurzaam’ gaat dus over de dingen houden zoals ze zijn (het zit ook in het Engelse woord voor duurzaam: ‘sustain-able’) en ze hier en daar wat verbeteren. We doen daarmee de degeneratieve, uitputtende dingen op een iets ‘groenere of eerlijkere manier’, die minder schade oplevert. We hebben echter nogal van ver te komen, dus wat we nu in wezen te doen hebben, is daar voorbij kijken naar het ‘herstellen’ van de natuur: regeneratie.

Regeneratie is het vooropzetten van het welzijn van al het leven op aarde. Dat gaat zelfs nog een stap verder dan ‘restorative’, wat je op de afbeelding ziet. Bij restauratie, of herstellen, doen we dingen vóór de natuur. Bij regeneratie doen we dingen sámen, in lijn mét de natuur. Met hoe het leven van nature werkt. Denk dan aan het herstellen van de biodiversiteit, de community en leefomgeving rond de school gezond maken, relaties versterken, vitale omgevingen creëren met helende voeding. Kinderen laten ervaren dat ze zelf een natuurlijk ecosysteem zijn dat weer onderdeel is van een groter ecosysteem. Ze laten ontwikkelen tot bewuste mensen die zichzelf en de wereld om hen heen op een positieve manier kunnen helpen verder te ontwikkelen, in een nog onbekende toekomst. Scholen voor het leven.

En dat is een grote stap. Eentje die we niet van vandaag op morgen maken. Daarbij zijn we zelf (hoogstwaarschijnlijk allemaal) grootgebracht in een ‘uitputtende samenleving’ en opgevoed met het bijbehorende wereldbeeld. We hebben dus ten eerste onszelf op alle niveaus opnieuw uit te vinden, vanuit een heel andere set van waarden en principes.

Scholen voor het leven

We hebben als mens het voordeel dat die regeneratieve wijsheid nog ergens verborgen zit in ons collectieve bewustzijn. Het is eigenlijk gewoon hoe het leven van nature werkt en ontwikkelt. Vroeger, voor het industriële tijdperk, konden we namelijk niet anders dan samenleven met de natuur. Mind you: wij zíjn natuur. En als je op zoek gaat, zie je dat er al op steeds meer plekken vanuit een regeneratieve gedachte wordt gewerkt.

Er zijn scholen die niet meer met jaarklassen werken, maar in units – of zelfs met allerlei leeftijden door elkaar. Scholen die gezonde maaltijden bieden – en dan het liefst ook nog zelf die groenten verbouwen en bereiden. Misschien zelfs delen met buurtbewoners. Scholen die zoveel mogelijk buiten zijn met de kinderen. Scholen die scholen voor het leven.

Programma School voor het Leven

En bij die scholen gaan wij op bezoek in ons programma School voor het Leven. We gaan samen op onderzoek naar welke regeneratieve principes er al worden toegepast in de dagelijkse praktijk. Wat dat betekent en hoe we die principes in onze eigen onderwijspraktijk kunnen toepassen. Zo leren we van en met elkaar. En creëren we samen steeds meer scholen voor het leven. Wil je een keer mee op Field Lab? Je vindt ze in ons programma.